از تروا تا تهران آیا ادیسه کریستوفر نولان آینه ژئوپلیتیک جهان امروز است؟
پرتوبلاگ: آیا اودیسئوس فیلم نولان تمثیلی از ترامپ است که باید با ناوگان خود وارد شهر ساحلی تروا شود و کشتار و خونریزی در این شهر، زمینه حیات حکومت یونانیان را تضمین می نماید.
سرویس فرهنگ و هنر مشرق
- اسطوره های هومر بیشتر از سه هزار سال است که در حافظه فرهنگی غرب حضور دارند؛ با درنظر گرفتن این گزاره، آیا اقتباس سینمایی جدید کریستوفر نولان تنها بازگویی یک افسانه کهن است یا می توان آنرا در پرتو جنگ های معاصر، رقابت قدرت های جهانی و تنش های ژئوپلیتیکی، همچون روابط ایران و آمریکا، تفسیر کرد؟
کریستوفر نولان بعد از موفقیت «اوپنهایمر» اعلام نمود که پروژه بعدی خویش را برمبنای «ادیسه» هومر خواهد ساخت، بسیاری این انتخاب را بازگشت یکی از بزرگ ترین فیلمسازان معاصر به ریشه های اسطوره ای تمدن غرب دانستند.
اما انتخاب «ادیسه» در زمانی صورت می گیرد که جهان با جنگ های غزه، بحران های خاورمیانه، رقابت فزاینده آمریکا و چین و تداوم تنش میان ایران و آمریکا مواجه است. به همین دلیل، پرسش مهمی مطرح می شود: آیا امروز می توان «ادیسه» را تنها یک روایت باستانی دانست یا این اثر ظرفیت آنرا دارد که به عنوان استعاره ای از نظم جهانی معاصر هم خوانده شود؟
نولان شاید قصد ندارد فیلمی در رابطه با سیاست خارجی آمریکا یا نظم جهانی امروز بسازد، اما اما همان گونه که آثار شکسپیر، دانته یا فردوسی در هر دوره ای با مسایل روز بازخوانی می شوند، آثار هومر هم ظرفیت خوانش های تازه را دارند. این گزارش هم نه به دنبال نسبت دادن انگیزه ای سیاسی به نولان، بلکه به دنبال بررسی ظرفیتهای ژئوپلیتیکی این اسطوره است.
در قسمت پایانی فیلم ادیسه، کاراکتر «اودیسئوس: اشاره به این نکته دارد که ویرانگری جنگی که به مدت 10 سال طول کشیده، در نهایت با حقه فرستادن اسب چوبی منتج به فتح تروا شد وشرح جنایات جنگی، برمبنای مرجع اساطیری غرب «منظومه ایلیاد و ادیسه هومر»، تاییدی بر جنایات ابدی و عزلی، هژمون غربی است که از یونان باستان تاکنون ادامه داشته است.
هومر؛ بنیان حافظه سیاسی غرب
کمتر اثری در تاریخ فرهنگ غرب به اندازه «ایلیاد» و «ادیسه» اثرگذار بوده است. از روم باستان تا رنسانس و از دانشگاه های آکسفورد و کمبریج تا هاروارد، این دو منظومه قسمتی از آموزش کلاسیک بوده اند. محقق هایی مانند گریگوری ناگی، ام. آی. فینلی و ادیت هال نشان داده اند که هومر تنها شاعر نیست؛ وی در ایجاد تصور غرب از قهرمانی، قدرت، جنگ، دولت و هویت فرهنگی نقشی بنیادین داشته است.
البته این بدان معنا نیست که سیاست خارجی آمریکا یا اروپا مستقیماً برمبنای ایلیاد نوشته شده باشد؛ چنین ادعایی فاقد پشتوانه تاریخی است. اما همان گونه که شاهنامه در حافظه تاریخی ایرانیان حضوری ماندگار دارد، هومر هم قسمتی از حافظه فرهنگی غرب است و به این علت، بازگشت به وی در هنر و سینما همواره فراتر از یک اقتباس ادبی صرف تلقی می شود.
تروا؛ روایت فاتحان یا تراژدی قربانیان؟
در روایت سنتی، سقوط تروا نقطه اوج نبوغ نظامی یونانیان است. اسب چوبی، که با طراحی اودیسئوس ایجاد می شود، به نمادی از هوشمندی نظامی و پیروزی استراتژی بر قدرت صرف تبدیل گشته است.
اما از نیمه دوم قرن بیستم، خیلی از محققان نگاه خویش را تغییر دادند. آنان به جای تمرکز بر پیروزی یونانیان، به سرنوشت مردم تروا پرداختند؛ شهری که بعد از ده سال مقاومت، به آتش کشیده شد، مردانش کشته شدند و زنان و کودکانش به اسارت رفتند.
در این خوانش، تروا دیگر نماد شکست یک ارتش نیست، بلکه نماد فروپاشی یک جامعه است. این تغییر زاویه نگاه، دقیقا همان چیزی است که سبب شده هومر همچنان برای جهان امروز معنا داشته باشد.
وقتی تصاویر ویرانی شهرها در جنگ های معاصر را می بینیم، دشوار است که روایت تروا را به یاد نیاوریم؛ نه از آن رو که این جنگ ها همان جنگ تروا هستند، بلکه به این علت که تجربه ویرانی شهر، آوارگی انسان ها و هزینه های غیرنظامیان، تجربه ای تکرارشونده در تاریخ است.
اودیسئوس؛ فاتح خون ریزی که آرامش ندارد
در فرهنگ عامه، اودیسئوس غالباً قهرمانی پیروز تصویر می شود؛ اما اگر خود متن هومر را بخوانیم، درمی یابیم که او بیشتر از آن که فاتح باشد، انسانی زخمی است. ده سال سرگردانی او بعد از پایان جنگ، نشان میدهد که پایان نبرد الزاماً پایان رنج نیست.
این همان نکته ای است که خیلی از منتقدان در رابطه با آثار نولان هم مطرح کرده اند. قهرمانان او غالباً با گذشته، حافظه و دستاوردهای تصمیم های خود درگیر هستند. اگر این خصوصیت در «ادیسه» هم حفظ شود، احیانا فیلم نولان بیشتر از آن که حماسه ای در رابطه با پیروزی باشد، تأملی در رابطه با بهای انسانی جنگ خواهد بود.
اسب تروا و جنگ های قرن بیست ویکم
در تحلیل ژئوپلیتیکی، اسب تروا را می توان نمادی از جنگ ترکیبی، عملیات فریب، نفوذ اطلاعاتی و تغییر موازنه قدرت از درون دانست. این صرفا یک تفسیر نمادین است، نه ادعایی در رابطه با قصد هومر یا نولان.
امروز هم رقابت قدرت ها تنها در میدان نبرد کلاسیک رخ نمی دهد؛ تحریم های اقتصادی، اقدامات مخرب سایبری، عملیات اطلاعاتی، جنگ داستانها و تکنولوژی های جدید، قسمتی از رقابت ژئوپلیتیکی شده اند. از این منظر، اسب تروا همچنان یکی از ماندگارترین استعاره های سیاسی تاریخ است.
خاورمیانه، ایران و آمریکا؛ خوانشی ممکن، نه قطعی
در فضای پرتنش روابط ایران و آمریکا، برخی مخاطبان ممکنست تروا را نمادی از کشوری ببینند که در مقابل قدرتی برتر مقاومت می کند و اسب تروا را استعاره ای از فشارهای سیاسی، اقتصادی یا اطلاعاتی بدانند. چنین برداشتی می تواند در بین مخاطبان ایرانی شکل بگیرد، همان گونه که مخاطبان دیگر ممکنست برداشت های متفاوتی داشته باشند.
اما باید میان این نوع تفسیر و ادعای قطعی در رابطه با معنای فیلم تفاوت گذاشت. تابحال هیچ اظهار نظری از جانب کریستوفر نولان وجود ندارد که نشان دهد فیلم او مستقیماً به روابط ایران و آمریکا یا سیاست خارجی غرب اشاره دارد. بنابراین، منصفانه تر آن است که این برداشت را به عنوان «یک امکان تفسیری» مطرح نماییم، نه به عنوان نیت اثبات شده سازندگان.
چرا هومر هنوز برای جهان امروز مهم است؟
شاید راز ماندگاری هومر در این باشد که پرسش های وی هنوز زنده اند: آیا پیروزی نظامی به مفهوم پیروزی اخلاقی است؟ آیا فاتح واقعا از جنگ رهایی می یابد؟ آیا ویرانی یک شهر می تواند امنیتی پایدار ایجاد کند؟ این پرسش ها از تروا تا جنگ های قرن بیست ویکم، همچنان بی پاسخ مانده اند.
اگر نولان بتواند این لایه های انسانی و اخلاقی را در «ادیسه» بازآفرینی کند، فیلم او تنها اقتباسی از یک متن باستانی نخواهد بود؛ بلکه به گفت و گویی در رابطه با جنگ، قدرت و مسئولیت انسان در جهان امروزی تبدیل خواهد شد. شاید بنابراین است که هومر بعد از سه هزار سال هنوز خوانده می شود؛ چونکه بیشتر از آن که در رابطه با گذشته سخن بگوید، در رابطه با حالا از ما سؤال می پرسد.
منبع: پرتوبلاگ
این مطلب پرتوبلاگ را می پسندید؟
(1)
(0)
تازه ترین مطالب مرتبط
نظرات بینندگان در مورد این مطلب