حضرت زهرا الگوی سازش ناپذیری در مقابل انحراف تاریخی
پرتوبلاگ: دفاع حضرت زهرا (س) از ولایت امیرالمؤمنین (ع)، دفاع از یک حق شخصی یا خانوادگی نبود.
رحلت پیامبر اکرم (ص) نقطه عطفی در تاریخ جامعه اسلامی بود؛ در مقطعی که مسلمانان در آزمونی سرنوشت ساز برای پاسداری از میراث نبوت و استمرار مسیر هدایت قرار گرفتند. در چنین شرایطی، حضرت فاطمه زهرا (س) با درک عمیق اهمیت تحولات بعد از رحلت پیامبر (ص)، مسئولیت روشنگری و دفاع از حق را بر عهده گرفتند و با مواضعی آگاهانه و شجاعانه، اجازه ندادند مسئله امامت و جایگاه ولایت در هیاهوی تحولات سیاسی به فراموشی سپرده شود. بررسی سیره آن حضرت نشان میدهد که مبارزه ایشان واکنشی عاطفی و مقطعی به یک اختلاف سیاسی نبود، بلکه برخاسته از اعتقاد به ضرورت صیانت از مسیر صحیح اسلام و ممانعت از انحراف در جامعه اسلامی بود.
یکی از مهم ترین اسناد برای شناخت این رویکرد، خطبه فدکیه است؛ خطبه ای که اهمیت آن خیلی فراتر از مطالبه حق مالی حضرت بر سر فدک است. حضرت زهرا (س) در این خطبه، ابتدا مبانی توحید، نبوت و فلسفه احکام اسلامی را تبیین می کنند و سپس با ورود به مسایل اجتماعی و سیاسی جامعه، از جایگاه امامت و ضرورت پایبندی مسلمانان به مسیر تعیین شده پیامبر (ص) سخن می گویند. فراز مشهور «وَإِمَامَتَنَا أَمَاناً لِلْفُرْقَةِ» (امامت ما مایه ایمنی از تفرقه است)، به روشنی نشان میدهد که از منظر حضرت، امامت فقط مسئله ای در ارتباط با تصدی یک منصب سیاسی نیست، بلکه با انسجام، وحدت و سلامت مسیر هدایت جامعه اسلامی ارتباطی بنیادین دارد.
از این منظر، دفاع حضرت زهرا (س) از ولایت امیرالمؤمنین (ع)، دفاع از یک حق شخصی یا خانوادگی نبود؛ بلکه دفاع از معیاری اساسی برای استمرار رسالت پیامبر (ص) در حوزه هدایت جامعه به شمار می رفت. ایشان با یادآوری مجاهدت های امیرالمؤمنین (ع) در دفاع از اسلام و مواجهه با دشمنان، به مسلمانان گوشزد کردند که نمی توان نقش تعیین کننده آن حضرت در استقرار دین را نادیده گرفت و با این وجود، نسبت به آینده و سرنوشت جامعه اسلامی بی تفاوت ماند.
نکته مهم دیگر در خطبه فدکیه، شیوه مواجهه حضرت با تحولات جامعه است. ایشان به جای محدود کردن اعتراض خود به یک مطالبه گری خصوصی، مسجدالنبی و اجتماع مسلمانان را برای بیان مواضع خویش برگزیدند. استناد به آیات قرآن، یادآوری سیره پیامبر (ص)، تبیین فلسفه احکام و نقد عملکرد جامعه، نشان دهنده آن است که مبارزه حضرت بر پایه استدلال، آگاهی بخشی و مسئولیت پذیری اجتماعی شکل گرفته بود. بخصوص آنجایی که فلسفه تشریع امر به معروف را «مَصْلَحَةً لِلْعَامَّةِ» معرفی می کنند، میتوان دریافت که از نگاه ایشان، صیانت از سلامت عمومی جامعه و مواجهه با انحراف، مسئولیتی دینی و اجتماعی است.
این رویکرد در سخنان دیگر حضرت نیز استمرار می یابد. در خطبه ایشان در جمع زنان مهاجر و انصار، مسئله کنار گذاشتن امیرالمؤمنین (ع) و دستاوردهای آن برای آینده جامعه مورد توجه قرار می گیرد. حضرت با بیانی هشداردهنده، نسبت به نتایج تصمیم های اتخاذشده و تأثیر آن بر سرنوشت مسلمانان سخن می گویند. اهمیت این موضع در آن است که حضرت تنها صاحبان قدرت را مخاطب قرار نمی دهند، بلکه بدنه اجتماعی جامعه و کسانی را که در تحولات آن نقش داشته اند نیز در مقابل مسئولیت تاریخی خود قرار می دهند. به این ترتیب، اعتراض ایشان از سطح یک اختلاف سیاسی فراتر می رود و به شکلی صدمه شناسی اجتماعی و هشدار نسبت به دستاوردهای فاصله گرفتن از معیارهای نبوی تبدیل می شود.
از دیگر جلوه های سازش ناپذیری حضرت، استمرار موضع اعتراضی ایشان تا واپسین روزهای زندگی است. گزارش دیدار ابوبکر و عمر با حضرت در دوران بیماری و بیان نارضایتی ایشان از رفتار آنان، در کنار گزارش دفن شبانه و وصیت به عدم اطلاع رسانی به بعضی از چهره های سیاسی، نشان میدهد که اعتراض حضرت به یک موضع گیری زودگذر محدود نماند. در صحیح بخاری نیز گزارش شده است که حضرت فاطمه (س) تا انتهای عمر از ابوبکر ناراضی بودند و امیرالمؤمنین (ع) ایشان را شبانه دفن کردند و ابوبکر را از این امر باخبر نساختند. این گزارش، باتوجه به جایگاه آن در یکی از منابع معتبر حدیثی اهل سنت، در بررسی تاریخی اعتراض حضرت اهمیت ویژه ای دارد. البته باید میان اصل گزارش تاریخی و تحلیل دلالت سیاسی آن تفکیک کرد؛ دفن شبانه در چهارچوب مجموعه مواضع حضرت، می تواند بعنوان نشانه ای از استمرار اعتراض و باقی ماندن مسئله اختلاف در حافظه تاریخی جامعه اسلامی تحلیل شود.
رهبر شهید انقلاب نیز در تبیین شخصیت مبارزاتی حضرت زهرا (س)، بر همین ابعاد تاکید کرده اند. ایشان در دیدار جمعی از بانوان در ۲۶ دی ۱۳۶۸، زندگی حضرت را دریایی از جهاد، مبارزه، تلاش انقلابی، صبر، آموزش، سخنرانی و دفاع از نبوت و امامت توصیف می کنند. همین طور در بیانات ۱۳ دی ۱۴۰۲، خطبه فدکیه را آغازگر سنت خطبه خوانی و تبیین حقایق در بین دوده (ع) معرفی می کنند؛ سنتی که در مواضع امیرالمؤمنین (ع)، امام حسین (ع)، حضرت زینب (س) و امام سجاد (ع) نیز استمرار یافت. این تحلیل، اهمیت خطبه فدکیه را از یک سند تاریخی در ارتباط با اختلاف بر سر فدک فراتر می برد و آنرا به الگویی از روشنگری و مسئولیت پذیری در مقابل تحولات جامعه مبدل می کند.
بر این اساس، سازش ناپذیری حضرت زهرا (س) را باید در پرتو تفکیک میان حفظ وحدت جامعه اسلامی و چشم پوشی از حقیقت فهم کرد. حضرت نه فقط نسبت به سرنوشت اسلام و مسلمانان بی تفاوت نبودند، بلکه با بهره بردن از ظرفیتهای موجود برای روشنگری، تلاش کردند مانع از آن شوند که ملاحظات سیاسی و اجتماعی، جایگزین معیارهای حق و عدالت شود. از این منظر، اعتراض و روشنگری ایشان را نمی توان در تقابل با اصل حفظ جامعه اسلامی تفسیر کرد؛ بلکه باید آنرا تلاشی برای صیانت از مبانی و مسیر صحیح آن دانست.
امروز نیز حضور مردم در خیابان ها و میدان ها و اعلام موضع آنان در مقابل تحولات سرنوشت ساز جامعه، بخصوص در شرایطی که کشور با تجاوز و تهدید دشمنان خارجی و داخلی مواجه می باشد، جلوه ای از مسئولیت پذیری اجتماعی و ملی به حساب می آید. این حضور، افزون بر اعلام همبستگی با کشور و دفاع از استقلال و امنیت ملی، یادآور این حقیقت است که سرنوشت جامعه تنها در تصمیم های حاکمان رقم نمی خورد، بلکه آگاهی، موضع گیری و مسئولیت پذیری مردم نیز در آن نقشی تعیین کننده دارد. سیره مبارزاتی حضرت زهرا (س) نیز نشان میدهد که در نگاه ایشان، مواجهه با انحراف و دفاع از حقیقت، فقط وظیفه ای فردی یا محدود به صاحبان قدرت نبود؛ بلکه آگاهی بخشی، روشنگری و بیدار کردن وجدان عمومی جامعه نیز قسمتی از این رسالت به شمار می رفت. آن حضرت با حاضرشدن در مسجد پیامبر (ص)، ایراد خطبه در مقابل مردم و گفت و گو با زنان مهاجر و انصار، تلاش کردند مسئله ای را که در معرض تحریف و فراموشی قرار داشت، به مسئله ای عمومی تبدیل کنند. از این منظر، حضور آگاهانه مردم در حوزه عمومی و اعلام موضع در مقابل تهدیدها و مسایل سرنوشت ساز جامعه، هنگامی که بر پایه شناخت، بصیرت و احساس مسئولیت شکل بگیرد، می تواند جلوه ای از همان روحیه مسئولیت پذیری اجتماعی باشد. البته این پیوند به معنای یکسان انگاری شرایط تاریخی صدر اسلام با موقعیت امروز نیست؛ بلکه تاکید بر اصلی مشترک است: جامعه در مقابل حقیقت، استقلال و سرنوشت خود مسئول است و بی تفاوتی در مقابل انحراف و تجاوز، می تواند زمینه ساز تثبیت آن شود.
ماندگاری این سیره مبارزاتی در تاریخ اسلام نیز از همین خصوصیت سرچشمه می گیرد. حضرت زهرا (س) با خطبه فدکیه، احتجاج های مستدل، دفاع از ولایت و استمرار موضع اعتراضی خود، نشان دادند که مسئولیت انسان در مقابل حقیقت، با تغییر شرایط اجتماعی و سیاسی پایان نمی یابد. پیام ماندگار زندگی ایشان آن است که هنگامی که اصول و ارزش های بنیادین جامعه در معرض فراموشی یا انحراف قرار می گیرد، سکوت و انفعال نمی تواند جایگزین مسئولیت دینی و اجتماعی شود. به این دلیل، سیره حضرت زهرا (س) الگویی ماندگار از شجاعت در بیان حق، بصیرت در شناخت انحراف و سازش ناپذیری در پاسداری از حقیقت و ولایت برای همه نسل هاست.
منابع
۱. ابن طیفور، احمد بن ابی طاهر، بلاغات النساء، بخش خطبه حضرت فاطمه زهرا (س).
۲. طبرسی، احمد بن علی، الاحتجاج، ج۱، احتجاج حضرت فاطمه زهرا (س) و خطبه فدکیه.
۳. ابن ابی الحدید، عبدالحمید بن هبة الله، شرح نهج البلاغه، ج۱۶، مباحث در ارتباط با فدک و خطبه حضرت زهرا (س).
۴. جوهری، ابوبکر احمد بن عبدالعزیز، السقیفة وفدک، گزارشات در ارتباط با تحولات بعد از رحلت پیامبر (ص)، به نقل ابن ابی الحدید.
۵. مجلسی، محمدباقر، بحار الأنوار، ج۲۹ و ج۴۳، مباحث در ارتباط با فدک و سیره حضرت زهرا (س).
۶. بخاری، محمد بن اسماعیل، صحیح البخاری، کتاب فرض الخمس؛ گزارش در ارتباط با فدک، نارضایتی حضرت و دفن شبانه.
۷. خامنه ای، سیدعلی، بیانات در دیدار جمعی از بانوان سرتاسر کشور، ۲۶ دی ۱۳۶۸.
پیوند دسترسی: https: //khameneiarchive.com/speech-۱۸۴
۸. خامنه ای، سیدعلی، بیانات در دیدار مداحان دوده (ع)، ۱۳ دی ۱۴۰۲.
پیوند دسترسی: https: //khameneiarchive.com/speech-۲۳۳۷
*دکتری تاریخ تشیع اثنی عشری
این مطلب پرتوبلاگ را می پسندید؟
(1)
(0)
تازه ترین مطالب مرتبط
نظرات بینندگان در مورد این مطلب